• Prawo

Wszystko na temat systemu finansów publicznych - praktyczne wyjaśnienia

Lekcji : 11 Dodano: 27/02/2018

Lekcja 2. System finansowy państwa

Po zapoznaniu się z tą lekcją dowiesz się, czym jest system finansowy państwa. Upewnisz się jakie występują rodzaje rynków finansowych i jakiej podlegają regulacji prawnej.

Co to jest publiczny system finansowy

Od pojęcia finansów publicznych należy odróżnić pojęcie „publiczny system finansowy” (system finansów publicznych) oraz „system publicznego prawa finansowego”. Publiczny system finansowy jest obok rynkowego systemu finansowego częścią systemu finansowego państwa. A system finansowy państwa jest częścią systemu ekonomicznego.

Skuteczna redystrybucja dóbr publicznych wymaga istnienia instytucji politycznych i kolektywnego procesu ustalania polityki. W społeczeństwie demokratycznym wymagany jest konsensus, więc pojedynczy wyborca funkcjonuje w kontekście wyboru grupowego)[1]. Wyborem grupowym jest publiczny system finansowy.

Finanse publiczne i odpowiednio publiczny system finansowy (oraz system prawa finansowego) można podzielić na części (określane też jako dziedziny, działy, segmenty, podsektory, podsystemy, ogniwa), które dotyczą zróżnicowanych podmiotów prawa publicznego, ich statusu prawnego, rodzajów działalności i metod.

Współcześnie tworzone klasyfikacje części systemu finansowego w państwie są niejednolite. Mogą być dokonywane jedynie z pewnym uproszczeniem i według różnych kryteriów. Rozszerzająca się rola rynku finansowego w Polsce w latach 90. ub. wieku spowodowała zmniejszenie się sektora publicznego i odpowiednio finansów publicznych oraz zakresu publicznego systemu finansów publicznych i prawa finansowego.

W systemie finansów i prawa finansowego należy wyróżnić przede wszystkim dziedzinę (podsektor) gospodarki budżetowej i prawa budżetowego. Włączenie jej w pełni do sektora i systemu finansów publicznych oraz prawa finansowego nie wzbudza wątpliwości. Dziedzina ta jest zaliczana do tradycyjnej części finansów publicznych i obejmuje zarówno system budżetowy, jak i pozabudżetowy (parabudżetowy) podmiotów publicznych. Dzieli się następnie na podsystemy:

– dochodów budżetowych,

– wydatków budżetowych oraz

– zarządzania długiem publicznym.

Istotne znaczenie w ramach prawa dochodów publicznych mają dalsze podziały, wyróżniające podsystemy prawa podatkowego i prawa celnego. Stanowią one odrębną dziedzinę prawa finansowego, która dzieli się dalej na prawo materialne i formalne (proceduralne), regulowane przede wszystkim ustawą – Ordynacja podatkowa.

Mając na uwadze kryterium własności (lub układ podsektorów finansów publicznych), w ramach systemu budżetowego można z kolei wyróżnić: system budżetowy państwa i system budżetowy jednostek samorządu terytorialnego.

Z systemem budżetowym państwa jest związany system ubezpieczenia społecznego, który stanowi element polityki społecznej państwa i systemu zabezpieczenia społecznego. Jako zespół zasad dotyczących nabywania prawa do świadczeń na wypadek określonych zdarzeń i gromadzenia środków na ich wypłatę stanowi w zakresie organizacji i finansowania także dział prawa finansowego i finansów publicznych. Fundusze ubezpieczeń społecznych są częścią tego działu w zakresie redystrybucji (gromadzenia i wydatkowania) środków publicznych na finansowanie świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

System finansów (i prawa finansowego) można także klasyfikować według kryterium podmiotowego – tworzą je wówczas podmioty sektora finansów publicznych (zob. pkt 6. Sektor finansów publicznych). W pierwszej wersji ustawy o finansach publicznych sektor finansów publicznych dzielił się na podsektory: rządowy, samorządowy i ubezpieczeń społecznych. Obecnie taki podział sektora występuje w dokumentach GUS oraz NBP (np. w bilansie płatnicznym); jest on określany w systemie prawa europejskiego mianem ang. General Government (GG) i obejmuje kategorie: Central, Local i Regional Government oraz Government oraz Social Security Funds.

We współczesnych państwach zachodnich finanse publicznych podmiotów gospodarczych (system finansowy publicznych podmiotów gospodarczych – przedsiębiorstw państwowych, publicznych spółek prawa handlowego z większościowym udziałem podmiotów publicznych, publicznych spółdzielni, fundacji, agencji i innych osób prawnych, jeżeli prowadzą działalność gospodarczą) i przepisy normujące ich działalność należą do sfery gałęzi „mieszanych” (fr. économie mixte), w tym prawa administracyjnego i handlowego, z uwzględnieniem specyfiki ich statusu jako skomercjalizowanych podmiotów prawa publicznego. Działalność ich jest także regulowana licznymi przepisami prawa publicznego, np. w zakresie zamówień publicznych lub nadzoru założycielskiego oraz obrotu publicznego.

Obowiązujące polskie prawo finansowe z sektora publicznego wyłącza przedsiębiorstwa i banki, instytuty badawcze oraz spółki prawa handlowego, w tym także te, w których Skarb Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego są akcjonariuszami lub udziałowcami. Dziedzina finansów publicznych przedsiębiorców (spółek prawa handlowego) jest normowana przepisami prawa prywatnego, dlatego też zagadnienie włączenia jej do kategorii finansów publicznych wzbudza kontrowersje i nie może być jednoznacznie rozstrzygnięte.

Kryterium decydującym o tym, czy jednostka instytucjonalna, prowadząca działalność gospodarczą pod kontrolą sektora instytucji rządowych i samorządowym (GG), jest rynkowa, według Europejskiego Systemu Rachunków Narodowych i Regionalnych (ESA 2010), jest kryterium pokrywania 50% kosztów produkcji przychodami ze sprzedaży wraz z dokonaną oceną jakościową tej działalności.

Finanse banku centralnego i publiczne prawo bankowe oraz system emisji pieniądza i nadzoru finansowego, system walutowy i dewizowy oraz polityka pieniężna stanowią odrębną dziedzinę finansów publicznych i publicznego prawa finansowego. Pozostają jednak poza sektorem finansów publicznych.

Przyjęte podziały nie są stałe, mają subiektywny charakter i zostały utworzone w niniejszym opracowaniu na potrzeby dydaktyczne na podstawie aktualnego prawa. Zmienia się bowiem zakres finansów publicznych i system finansowy, zwłaszcza dziedzina finansów przedsiębiorstw (spółek) oraz agencji i fundacji publicznych, z których te działające na rynku w celu osiągnięcia zysku nie są w zasadzie podmiotami sektora publicznego.

Poszerzeniu uległa także sfera stosunków prawnofinansowych w zakresie prawa publicznego w związku z przystąpieniem Polski 1 maja 2004 r. do Unii Europejskiej. Stworzyło to potrzebę wyróżnienia odrębnej części (dziedziny) publicznego prawa finansowego, regulującej problematykę unijnych finansów i prawa finansowego.

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej spowodowało konieczność przeobrażeń polskiego systemu finansowego. 1 lutego 1994 r. wszedł w życie Układ Europejski ustanawiający stowarzyszenie między Polską a Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi (w krajach Unii Europejskiej stanowi on źródło prawa). Wraz z aktami organów Unii w formie rozporządzeń, dyrektyw i decyzji powinien on być uwzględniony w ustawodawstwie krajów członkowskich. Rozwiązania prawne zawarte w tych aktach sprawiły, że konieczne stało się w szczególności szersze ujęcie finansów publicznych, zwłaszcza gospodarki budżetowej, identyfikowanej z pojęciem finansów publicznych. Traktat z 7 lutego 1992 r., zwany potocznie Traktatem z Maastricht lub Traktatem ustanawiającym Wspólnotę Europejską (TWE), wraz z treścią Traktatu Akcesyjnego określającego warunki członkostwa Polski w UE, ustalone w 2002 r., powołał Europejski System Banków Centralnych z Europejskim Bankiem Centralnym, którego częścią jest Narodowy Bank Polski. W zakresie prawa finansowego jest dokonywana harmonizacja polskiego prawa walutowego, dewizowego, podatkowego, celnego i bankowego z prawem europejskim.

Istotne znaczenie ma również szeroko normowana problematyka finansowania rozwoju regionalnego (polityki spójności), a także Wspólnej Polityki Rolnej z budżetu Unii Europejskiej oraz procedury tworzenia tego budżetu i jego podziału. Finanse Unii Europejskiej i systemy rozliczeń krajowych z budżetem Unii można więc uznać jako nową, kolejną (czwartą) dziedzinę finansów publicznych, o odrębnym przedmiocie regulacji, odmiennych źródłach prawa i różnych instrumentach finansowania. Zawiera ona również zasady finansowania polityki regionalnej (spójności) i Wspólnej Polityki Rolnej.

Odrębny podział dziedzin finansów publicznych został przedstawiony w bilansie sektora finansów publicznych (szerzej na ten temat w lekcji 6). Bilans, który jest zawarty m.in. w uzasadnieniu do projektów ustaw budżetowych, wyróżnia następujące dziedziny (działy): budżet państwa, budżety jednostek samorządu terytorialnego, fundusze celowe, państwową gospodarkę pozabudżetową, samorządową gospodarkę pozabudżetową.

Poznaj definicję rynkowego systemu finansowego

Państwo i inne podmioty publiczne mogą występować jako uczestnicy systemu rynku finansowego, zawierając transakcje, wywołujące przepływy środków pieniężnych od podmiotów posiadających nadwyżki tych środków do podmiotów, które odczuwają potrzeby, by je zagospodarować. Oddziałują również, stosując różne instrumenty z zakresu polityki fiskalnej, pieniężnej i walutowej oraz nadzoru finansowego na podmioty rynkowe.

Rynkowy system finansowy obejmuje podstawowe dziedziny: system bankowy, ubezpieczeń oraz kapitałowy, w których działają też podmioty sektora finansowego. Sektor finansowy tworzą liczne grupy instytucji finansowych. Według Systemu Rachunków Narodowych i Regionalnych ESA 2010 do rynkowego systemu finansowego należą następujące podsektory:

1) Bank centralny,

2) Instytucje przyjmujące depozyty, z wyjątkiem banku centralnego,

3) Fundusze rynku pieniężnego,

4) Fundusze inwestycyjne, niebędące funduszami rynku pieniężnego,

5) Pozostałe instytucje pośrednictwa finansowego, z wyjątkiem instytucji ubezpieczeniowych i funduszy emerytalno-rentowych,

6) Pomocnicze instytucje finansowe,

7) Instytucje finansowe typu captive i udzielające pożyczek,

8) Instytucje ubezpieczeniowe,

9) Fundusze emerytalno-rentowe.

W Polsce są to: krajowe banki komercyjne z oddziałami zagranicznymi, banki spółdzielcze, fundusze emerytalne i powszechne towarzystwa emerytalne, zakłady ubezpieczeń na życie, zakłady ubezpieczeń osobowych i majątkowych, domy maklerskie, towarzystwa funduszy inwestycyjnych, spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe. Największą grupą podmiotów polskiego sektora finansowego są krajowe banki komercyjne (63% rynku w 2016 roku). Podmioty sektora finansowego działają na rynku finansowym.

Transakcje rynkowe zwiększają efektywność wykorzystania zasobów w gospodarce i powodują możliwość wspierania projektów umożliwiających rozwój i podniesienie wartości inwestycji. Sprawnie funkcjonujący rynek finansowy, umożliwiając optymalizację procesów inwestycyjnych prowadzi do szybszego wzrostu gospodarczego. Rynek finansowy pełni też funkcję mobilizacyjną, umożliwiając uruchomienie i przepływ kapitału od podmiotów dysponujących jego nadwyżkami do podmiotów zgłaszających zapotrzebowanie na kapitał, sprzyjając zarazem jego płynnej redystrybucji i ograniczeniu ryzyka inwestycyjnego. Pozwala na wycenę kapitału poprzez dostarczenie inwestorom informacji o wartości inwestycji i pełni funkcję prognostyka koniunktury gospodarczej.

Rodzajami rynku finansowego są:

  • rynek pieniężny (zawierane są tu transakcje o okresie zapadalności nie dłuższym niż rok),
  • rynek kapitałowy (o dłuższym okresie zapadalności),
  • rynek terminowy (obrotu instrumentami pochodnymi, przy wykorzystaniu dźwigni finansowych),
  • rynek walutowy (głównie są to spekulacje na zmianach kursów walut, służące także zabezpieczeniu przed ryzykiem kursowym, ang. Forex) oraz
  • rynek depozytowo-kredytowy.

Podstawowymi instrumentami finansowymi tych rynków są następujące kategorie:

  • papiery wartościowe (akcje, obligacje, listy zastawne, certyfikaty inwestycyjne, kwity depozytowe, warranty subskrypcyjne),
  • jednostki uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych otwartych,
  • instrumenty rynku pieniężnego,
  • instrumenty pochodne.

Uczestnikami aktywnymi tego rynku są, obok podmiotów prywatnych, Skarb Państwa oraz w Polsce Narodowy Bank Polski (NBP) i Komisja Nadzoru Finansowego (KNF). NBP przygotowuje w „Raportach o stabilności systemu finansowego” ocenę sytuacji segmentów polskiego system finansowego, analizuje główne ryzyka ekonomiczne, na które narażone są instytucje finansowe (szczególnie banki) i przedstawia ocenę ich odporności na materializację ryzyka. Urząd KNF bierze udział w pracach unijnych instytucji nadzoru finansowego: EBA (ang. European Banking Authority), ESMA (ang. European Securities and Markets Authority) oraz EIOPA (ang. European Insurance and Occupational Pensions Authority), jak również globalnych organizacji zrzeszających organy nadzoru, w tym IOSCO (ang. International Organization of Securities Commissions) i IAIS (ang. International Association of Insurance Supervisors).

Państwo, podmioty sektora finansów publicznych i inne podmioty publiczne mogą występować jako uczestnicy systemu rynku finansowego, zawierając transakcje wywołujące przepływy środków pieniężnych od podmiotów posiadających nadwyżki tych środków do podmiotów, które odczuwają potrzeby, by je zagospodarować (w tym uczestnicząc na rynku długu). Są jednak przede wszystkim regulatorem (w kraju i na forum UE) oraz nadzorcą tego systemu. Oddziałują na koniunkturę gospodarczą, na stabilność finansową rynkowego systemu finansowego, stosując różne instrumenty z zakresu polityki nadzoru makroostrożnościowego, polityki fiskalnej, pieniężnej i walutowej na podmioty rynkowe, przy zachowaniu zasady ograniczonego i uzasadnionego zakresu ingerencji podmiotów publicznych w mechanizmy rynkowe. Stabilność systemu finansowego (stabilne funkcjonowanie współtworzących go instytucji finansowych), zdolność do wykonywania jego funkcji, przyczynia się bowiem do utrzymania zrównoważonego wzrostu gospodarczego.

Rynki finansowe podlegają szczegółowej regulacji prawnej, w Polsce normowaniu ustawowemu i aktom nadzoru finansowego. Celem regulacji finansowych jest ochrona inwestorów, zapewnienie równowagi rynkowej, zaufania uczestników rynku i uczciwości obrotu, ograniczenia ryzyka systemowego, a także umożliwienie konkurencji rynkowej. Instytucją publiczną, która oddziałuje na rynek bankowy, kapitałowy i ubezpieczeniowy w formie aktów nadzoru finansowego, obowiązujących uczestników rynku o charakterze dyrektywnym oraz soft law, jest KNF. Na rynki finansowe wpływa też NBP i jego organ – Rada Polityki Pieniężnej, która ustala wysokość stóp procentowych. Ważnym regulatorem jest Komisja Europejska dla uczestników w całej Unii oraz organy nadzoru makroostrożnościowego[2].

SPRAWDŹ SWOJĄ WIEDZĘ

Ćwiczenie 1

Uzupełnij zdania

  1. Publiczny system finansowy jest obok rynkowego systemu finansowego częścią …………. finansowego państwa. A system finansowy państwa jest częścią systemu ekonomicznego.
  2. Państwo i inne podmioty publiczne mogą występować jako uczestnicy systemu rynku finansowego, zawierając ……………………., wywołujące przepływy środków pieniężnych od podmiotów posiadających nadwyżki tych środków do podmiotów, które odczuwają potrzeby, by je zagospodarować. Oddziałują również, stosując różne instrumenty z zakresu polityki fiskalnej, pieniężnej i walutowej oraz nadzoru finansowego na podmioty rynkowe.

Ćwiczenie 2

Odpowiedz na pytania.

  1. Na jakie podsystemy dzieli się gospodarka budżetowa i prawa budżetowego?
  2. Jakie podstawowe dziedziny obejmuje rynkowy system finansowy?

ROZWIĄZANIE

Ćwiczenie 1

  1. Publiczny system finansowy jest obok rynkowego systemu finansowego częścią systemu finansowego państwa. A system finansowy państwa jest częścią systemu ekonomicznego.
  2. Państwo i inne podmioty publiczne mogą występować jako uczestnicy systemu rynku finansowego, zawierając transakcje, wywołujące przepływy środków pieniężnych od podmiotów posiadających nadwyżki tych środków do podmiotów, które odczuwają potrzeby, by je zagospodarować. Oddziałują również, stosując różne instrumenty z zakresu polityki fiskalnej, pieniężnej i walutowej oraz nadzoru finansowego na podmioty rynkowe.

Ćwiczenie 2

  1. W systemie finansów i prawa finansowego należy wyróżnić przede wszystkim dziedzinę (podsektor) gospodarki budżetowej i prawa budżetowego. Włączenie jej w pełni do sektora i systemu finansów publicznych oraz prawa finansowego nie wzbudza wątpliwości. Dziedzina ta jest zaliczana do tradycyjnej części finansów publicznych i obejmuje zarówno system budżetowy, jak i pozabudżetowy (parabudżetowy) podmiotów publicznych. Dzieli się następnie na podsystemy:
  • dochodów budżetowych,
  • wydatków budżetowych oraz
  • zarządzania długiem publicznym.

2. Rynkowy system finansowy obejmuje podstawowe dziedziny: system bankowy, ubezpieczeń oraz kapitałowy, w których działają też podmioty sektora finansowego.

Z tej lekcji zapamiętaj:

  • Od pojęcia finansów publicznych należy odróżnić pojęcie „publiczny system finansowy” (system finansów publicznych) oraz „system publicznego prawa finansowego”. Publiczny system finansowy jest obok rynkowego systemu finansowego częścią systemu finansowego państwa. A system finansowy państwa jest częścią systemu ekonomicznego.
  • Z systemem budżetowym państwa jest związany system ubezpieczenia społecznego, który stanowi element polityki społecznej państwa i systemu zabezpieczenia społecznego. Jako zespół zasad dotyczących nabywania prawa do świadczeń na wypadek określonych zdarzeń i gromadzenia środków na ich wypłatę stanowi w zakresie organizacji i finansowania także dział prawa finansowego i finansów publicznych. Fundusze ubezpieczeń społecznych są częścią tego działu w zakresie redystrybucji (gromadzenia i wydatkowania) środków publicznych na finansowanie świadczeń z ubezpieczeń społecznych.
  • Rynki finansowe podlegają szczegółowej regulacji prawnej, w Polsce normowaniu ustawowemu i aktom nadzoru finansowego. Celem regulacji finansowych jest ochrona inwestorów, zapewnienie równowagi rynkowej, zaufania uczestników rynku i uczciwości obrotu, ograniczenia ryzyka systemowego, a także umożliwienie konkurencji rynkowej. Instytucją publiczną, która oddziałuje na rynek bankowy, kapitałowy i ubezpieczeniowy w formie aktów nadzoru finansowego, obowiązujących uczestników rynku o charakterze dyrektywnym oraz soft  law, jest KNF. Na rynki finansowe wpływa też NBP i jego organ – Rada Polityki Pieniężnej, która ustala wysokość stóp procentowych. Ważnym regulatorem jest Komisja Europejska oraz organy nadzoru makroostrożnościowego.

W następnej lekcji znajdziesz odpowiedź na pytanie czym jest prawo finansowe – poznasz jego źródła i upewnisz się, czym są stabilizacyjne reguły fiskalne. Zyskasz nowe kompetencje, które są niezbędne w Twojej codziennej pracy.

 

[1]              R.A. Musgrave, Natura państwa fiskalnego – korzenie mojego myślenia, w: Finanse publiczne a wybór

                publiczny, Warszawa 2005, s. 33.

[2]                A. Jurkowska-Zeidler, Bezpieczeństwo rynku finansowego w świetle prawa Unii Europejskiej, Warszawa

                2008, s. 77 i n.

 

Materiały na podobny temat

  • Video
  • eKursy
  • eBooki
  • Prezentacje szkoleniowe

Materiały na podobny temat

  • Video
  • eKursy
  • eBooki
  • Prezentacje szkoleniowe
Umowy przedsiębiorcy w praktyce E-KURS
  • Działalność gospodarcza

Umowy przedsiębiorcy w praktyce

Lekcji : 14 Dodano: 19/01/2018

Nowe uprawnienia kontrolne administracji skarbowej – dowiedz się, jakie masz prawa i obowiązki podczas kontroli E-KURS
  • Analiza i kontrola finansowa

Nowe uprawnienia kontrolne administracji skarbowej

Lekcji : 12 Dodano: 26/12/2017

Zobacz więcej eKursów

Materiały na podobny temat

  • Video
  • eKursy
  • eBooki
  • Prezentacje szkoleniowe
wiper-pixel